Sarı nokta sağlığını nasıl koruyabiliriz?

Gözümüzün arkasında, retinanın merkezinde birkaç mikronluk küçücük bir bölge bulunur. Adı makula, halk arasında bilinen adıyla sarı noktadır. Küçüktür ama yüzleri tanımamızı, kitap okumamızı, araba kullanmamızı ve baktığımız yerdeki ince ayrıntıları görmemizi sağlar. Sarı nokta hastalığı özellikle ileri yaşlarda merkezi görmeyi tehdit eden önemli hastalıklardan biridir. Ama genç ya da orta yaşlardayken de farklı tip sarı nokta hastalıkları oluşabilir.
Sarı nokta hastalığı nedir?
Sarı nokta hastalığı denildiğinde genellikle yaşa bağlı makula (sarı nokta) dejenerasyonu anlaşılır. Yaşın ilerlemesiyle birlikte retinanın merkezi olan makulada bazı yapısal değişiklikler meydana gelir. Hastalık başlangıçta hiçbir belirti vermeyebilir. İlerlediğinde ise yazılar bulanıklaşabilir, yüzleri tanımak zorlaşabilir ve düz çizgiler eğri ya da kırık görünmeye başlayabilir. Görme alanının ortasında karanlık veya silik bir bölge oluşabilir.
Sarı nokta hastalığı tamamen önlenebilir mi?
Ne yazık ki "Şunu yaparsanız sarı nokta hastalığına kesinlikle yakalanmazsınız" diyebileceğimiz bir yöntem yoktur. Çünkü yaş, genetik yatkınlık ve aile öyküsü gibi değiştiremeyeceğimiz faktörler de hastalığın gelişiminde rol oynar. Ancak hastalığın ortaya çıkma riskini ve ilerleme hızını etkileyebilecek birçok alışkanlık vardır. Sigara içmemek, sağlıklı beslenmek, düzenli hareket etmek, tansiyonu ve kolesterolü kontrol altında tutmak bunların başında gelir. Yani genlerimizi ve yaşımızı değiştiremeyiz ama gözümüzün nasıl yaşlanacağını etkileyen şartların bir bölümünü değiştirebiliriz.
Hangi besinler sarı nokta için yararlıdır?
Tek bir mucize besin yoktur. Esas koruyucu olan, beslenmenin tamamıdır. Sarı nokta sağlığı için en fazla desteklenen beslenme biçimlerinden biri Akdeniz tipi beslenmedir. Bu modelde: Ispanak, pazı, roka ve brokoli gibi koyu yeşil yapraklı sebzeler, renkli sebze ve meyveler, balık, zeytinyağı, ceviz, badem ve fındık gibi kuruyemişler, baklagiller ve tam tahıllar ön plandadır. Koyu yeşil yapraklı sebzelerde bulunan lutein ve zeaksantin, makulada doğal olarak bulunan önemli pigmentlerdir. Bu maddeler ışığın oluşturduğu oksidatif hasara karşı retinanın savunmasına katkı sağlar. Balık (özellikle sardalya, hamsi, uskumru, somon); omega-3 yağ asitleri, protein ve başka yararlı besin öğeleri içerir. Ancak "Balık yediğim gün gözüm iyileşir" şeklinde düşünmemek gerekir. Koruyucu etki, tek bir öğünden değil, yıllar boyunca sürdürülen sağlıklı beslenme alışkanlığından gelir. Akdeniz tipi beslenmeye daha fazla uyum gösteren kişilerde sarı nokta hastalığının ilerleme riskinin daha düşük olabileceğini gösteren geniş gözlemsel çalışmalar vardır. Fakat bu çalışmalar beslenmenin tek başına kesin koruma sağladığını değil, sağlıklı beslenme ile daha düşük risk arasında ilişki bulunduğunu gösterir.
Havuç sarı noktayı korur mu?
Havuç sağlıklı bir besindir ve içerdiği beta-karoten vücutta A vitaminine dönüştürülebilir. A vitamini, özellikle retinanın loş ışıkta görmeyle ilgili hücrelerinin çalışması için gereklidir. Ancak çok havuç yemek sarı nokta hastalığını tedavi etmez ve hastalığı kesin olarak önlemez. Üstelik yeterli ve dengeli beslenen bir kişide gelişigüzel yüksek doz A vitamini kullanmak gerekli değildir. Göz sağlığı yalnızca havuçtan ibaret değildir. Tabağımız ne kadar çeşitli ve renkliyse gözlerimiz açısından da o kadar değerlidir.
Herkes göz vitamini kullanmalı mı?
Hayır. En sık yapılan hatalardan biri budur. Bilimsel çalışmalarda esas yarar, bir veya iki gözünde orta evre sarı nokta hastalığı bulunan ya da bir gözünde ileri hastalık gelişmiş olan belirli hasta gruplarında gösterilmiştir. Üstelik bu vitaminler kaybedilen görmeyi geri getirmez ve hastalığı tamamen ortadan kaldırmaz. Dolayısıyla sırf göz sağlığını koruyayım diye ya da ailede sarı nokta hastalığı var diye göz vitaminlerini kullanmak gerekmez.
Sarı noktayı hangi çevresel etmenler etkiler?
Göz, vücudun geri kalanından bağımsız bir organ değildir. Retinanın çalışması sağlıklı bir damar sistemine bağlıdır. Yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, obezite, hareketsizlik ve damar sağlığını bozan diğer faktörler sarı nokta hastalığının gelişimi veya ilerlemesiyle ilişkili olabilir. Bu nedenle tansiyonun ve kolesterolün kontrol edilmesi, sağlıklı kilonun korunması ve düzenli fiziksel aktivite yalnızca kalbi değil, gözleri de koruyan bir yaşam biçiminin parçalarıdır. Ayrıca sigara damar sağlığını bozarak ve oksidatif hasarı arttırarak sarı noktaya zarar verebilir. Sigarayı bırakmak sadece sarı nokta hastalıkları için değil, gözün diğer hastalıklarını önlemek içinde gereklidir. Ayrıca güneş gözlüğü kullanmak göz sağlığı için yararlıdır. Özellikle yüzde 99–100 UVA ve UVB koruması bulunan kaliteli bir güneş gözlüğü; göz kapaklarını, göz yüzeyini ve lensi güneşin zararlı etkilerinden korumaya yardımcı olur. Camın çok koyu olması tek başına kaliteli olduğu anlamına gelmez. Önemli olan renginden çok, gerçek UV korumasıdır. Geniş kenarlı bir şapka da özellikle yoğun güneş altında ek koruma sağlayabilir.
Telefon, tablet ve televizyon sarı noktayı bozar mı?
Günlük kullanımda telefon, tablet ve bilgisayar ekranlarının yaydığı mavi ışığın sarı nokta hastalığına yol açtığını gösteren güçlü bir klinik kanıt bulunmamaktadır. Uzun süre ekrana bakmak göz yorgunluğu, kuruluk, yanma, batma, bulanıklaşma ve baş ağrısı yapabilir. Ancak bunlar sarı nokta hastalığıyla aynı şey değildir.
Sarı nokta hastalığının ilk belirtisi nedir?
En önemli uyarı işaretlerinden biri, düz çizgilerin eğri veya dalgalı görünmesidir. Görme alanının ortasında yeni oluşan leke, gölgelenme, bulanıklık veya harflerin eksik görünmesi de önemli belirtilerdir. Hastalık ilerledikçe hızlı ya da yavaş ilerleyen görme azlığı gelişir.
Bir gözüm iyi görüyorsa yine de hastalığı fark eder miyim?
Her zaman fark edemeyebilirsiniz. Beyin, iyi gören gözden gelen görüntüyü kullanarak diğer gözdeki bozulmayı bir süre gizleyebilir. Hasta iki gözü açıkken günlük işlerini yapmaya devam ettiği için tek gözde başlayan değişikliği geç fark edebilir. Bu nedenle riskli hastaların zaman zaman her gözünü ayrı ayrı kontrol etmesi gerekir. Bir gözünüzü kapatıp diğer gözünüzle kapı kenarına, pencere çerçevesine veya kareli bir yüzeye bakabilirsiniz. İki göz arasında yeni bir fark varsa muayene olmalısınız.
Ailemde sarı nokta hastalığı varsa bende de olur mu?
Aile öyküsü riski artırır fakat hastalığın mutlaka gelişeceği anlamına gelmez. Genetik yatkınlık, sigara, beslenme, damar sağlığı ve yaş gibi birçok faktör birlikte rol oynar.Anne, baba veya kardeşlerinde sarı nokta hastalığı bulunan kişilerin, özellikle 50–55 yaşından sonra düzenli ve genişletilmiş göz dibi muayenesini ihmal etmemesi gerekir.
Sonuç olarak sarı noktamızı nasıl koruruz?
Aslında cevap birkaç temel alışkanlıkta saklıdır:
- Sigara içmeyin; içiyorsanız bırakmak için destek alın.
- Sebze, meyve, balık, zeytinyağı, baklagiller ve kuruyemişlerden zengin Akdeniz tipi beslenmeyi benimseyin.
- Tansiyonunuzu, kan şekerinizi ve kolesterolünüzü kontrol altında tutun.
- Düzenli hareket edin ve sağlıklı kilonuzu koruyun.
- Gelişigüzel göz vitamini kullanmayın.
- Ailenizde sarı nokta hastalığı varsa kontrollerinizi ihmal etmeyin.
- Her iki gözünüzün görmesini zaman zaman ayrı ayrı değerlendirin.
- Düz çizgilerde eğrilme veya merkezi görmede ani değişiklik olursa vakit kaybetmeden göz hekimine başvurun.
Sarı nokta, beyinle birlikte birim zamanda en çok kana ve oksijene ihtiyacı olan ve çevresel şartlardan çok etkilenen bir yapıdır. Hayatımızın ayrıntıları, torunumuzun yüzü, bir kitabın satırları, güzel bir resmin renkleri bu değerli bölgede saklıdır. Yaşlanmayı durduramayız, genetik mirasımızı değiştiremeyiz, hayatı geri vitese alamayız. Fakat sigarayı bırakabilir, soframızı iyileştirebilir, hareket edebilir ve göz kontrollerimizi yaptırabiliriz.

